son Retour Occitan Français Questionnaire


Joan-Marí, Lo cantonier, qu'aimava trop lo vin

« L'aiga es bona, lo vin es melhor » (vièlha cançon)

    Joan-Marí de la Catriha èra cantonier de la comuna. Lo monde aun meissanta lenga e avètz pro entendut dire que la suor de cantonier es totjorn estada cara. Praquò, mèsque l'òme faguèssa son mestièr, degun as pas a li trobar afaire s'estima mièlhs, per s'esparnhar una suada, se levar a poncha de jorn, trabalhar a son aise lo matin e se téner a l'ombra quand tròba lo solhel tròp cald. Mai, i a del temps que se ditz : « Aquò es lo matin que se fa la jornada. »
    Mès, suor o pas suor, a l'ombra o al solhel, per se plan portar, cau téner de lavar la boca. E per aquel remèdi, se l'aiga es bona, lo vin es melhor. Atanben Joan-MarÍ demportava, matin e ser, sa pauca de vin. Mai, l'estiu, quand plèu jos lou capèl, aquò ne i'n fasiá pas tròp. Que volètz, les jorns ont la calor auriá pogut tuar un curat o un funccionaire, que praquò passon lor vida a l'ombra, lo cantonièr aviá pas totjorn un valat a curar a l'òrle d'un bòsc. Quand aviá amassat set, Joan-Marí anava a l'aubèrge.L'i trobava de l'ombra e un vèire de vin a estunir. E, mai d'un còp, fasiá emplenar sa botelha davant de tornar partir al trabalh.Disiá : « Lo solhel crama dur. Amb aquela calor, secariatz sus pè. Vau mai aver çò que cau per se garir la pepida ! ».
    Mès l'ivèrn, me diretz, l'ivèrn, quand mauborra o que bofa lo vent negre ?... L'ivèrn, per s'aparar del freg, se cau ben escaufar de quauque biais. Autrament, cossí téner lo margue amb de las mans totas màrfias ?... Joan-Marí aviá sa pauqueta. Mès, quand l'aviá voidada, atapava l'onglada. Alèra, engulhava a l'aubèrge. Disiá : « Quand sètz tot engabarinat e qu'avètz les dets agrepits, podètz pas faire del bon trabalh. Vau mai prendre un quart d'ora per se raviscolar. »
    S'en tornava amb la botelha emplenada e crenhava pas plus la bisa que fasiá esturbelhar la nèu.
    E aquò es atau que pauc a pauc, Joan-Marí s'endralhèt a despassar las doás paucas per jorn. Autrament èra trop juste. Avora li en caliá daica a quatre per pro soanhar sa set. Mès portava plan lo vin e disiá : « N'ai jamai refusat un vèire. Sabètz que la set me quita pas gaire. Beuve per l'arsi qu'ai. E se d'asard n'ai pas set, beuve per faire plaser a n-aquel que me convida, e atanben per l'arsi que deu venir. Atau faun lo monde avisat : esperòn pas d'aver besonh ! Mai, sabètz ben, pecaire ! que cadun a sas misèras. E ieu, la set me sèc dempuèi que soi nascut... Mès, cossí que siasca, jamai m'avètz pas vist pintat ! ».
    Aquò èra vertat. Mèsque Joan-Marí èra de mai en mai arsiat, e acomençava de s'en parlar dins lo país.
    « _ Nòstre cantonièr, quand lo curat lo baptejèt, sa meneta aviá oblidat de picar la sau. Lo brave òme ne i'n botèt qu'un gran, ma aviá causit lo pus pichon, mès praquò fondeguèt pas. Lo paure Joan-Marí lo gardèt jos la lenga, e dempuèi l'a pas jamai pogut acabar de chuchar... E aquò es pas fauta de l'i aver pas pres pena : lo podètz trobar lo matin, la pranguièira, lo ser, a totjorn la boca seca e languís de l-i acobar del vin.
    _ E s'avètz remarcat, quand ne i'n servètz un vèire, vos dirá jamai : pro ! pro ! arrestatz !... mès : voidatz ! voidatz ! que quand n'i a gaire, aquò me fa enganar.
    _ E d'en mai n'en beu, d'en mai n'en vòu !
    _ Coma se ditz : un rat ennegat, d'en mai cerca l'aiga !
    _ Oc ben ! Mès, Joan-Marí, plan segur, aquò es pas l'aiga que li copará la set : la tasta pas ! »
    Se parlavias de l'aiga a Joan-Marí, disiá :
    « _ L'aiga ? Ieu, l'aime pas. Quand ère jove, n'en beuguère per tota ma vida. L'estiu, quand fenaviam, les vièlhs me dision : « Joan-Marí, endura un pauc la set. Veiràs que l'aiga te semblará melhora !... » Mès l'ai pas jamai poduga acostumar. L'aime pas. E mai qu'aquò : la crenhe ! Parés que lo Diable crenha l'aiga benesida. Ieu, me fa fasti, mai quand es pas benesida. E, d'aquel biais, semble plan mon paure oncle Candala que disiá : « Les veituras gaston las rotas, las femnas gaston les òmes, l'aiga gasta lo vin. Solament, las rotas son fachas per las veituras, les òmes son fachs per las femnas, en cuja que lo vin es pas fach per l'aiga, ni mai l'aiga per lo vin. Lo Bon Dieu faguèt l'aiga pels molins, pels ases e per la ranas. E totas las fònts podrion s'estarir que ieu sariá pas privat d'aiga ! »
    Lo paura Joan-Marí viusèt. Sos enfants s'èron maridats. Gu-el se trobèt solet a l'ostau. Alèra, lo ser, passava a l'aubèrge e se retirava tard. Mai, sovent, avora, la carrièira èra pas tròp larja per lo laissar passar. Aquelses que lo vesion dision : « Aquí a Joan-Marí que se recapta, mèsn'es pas tot sol : menas las auca ! »
    E se trobava quauqu'un :
    « _ E ! Paure Joan-Marí ! As un pauc tròp carga sus l'ais !
    _ Oc ben ! Tè ! E d'en mai l'òm carga, d'en mins aquò es solide. Plan partajat, n'i auriá agut per dos còps. »
    Joan-Marí èra pas fotrau. Sabiá plan çò que pensavon sos vesins, e disiá : « Aquò es malurós d'aver atau meissant renom ! Tenètz ! Portariá la crotz del Bon Dieu jos lo bras, que dirion enquèra : aquí a Joan-Marí que ven de crompar una pauca ! »
    Quand Joan-Marí quitèt lo mestièr, o, se volètz, que prenguèt la retrèta, anèt enquèra pus sovent a l'aubèrge, pecaire ! Alèra, ses enfants li paguèron una serventa qu'apelavon una governanta. Aquela femna li teniá l'ostau, li enginava per comar, mès aviá la clau de la cava. Li mesurava lo vin e li deuviá pas laissar quitar lo cortieu. Solament, li caliá ben anar crompar lo pan e lo companatge. E Joan-Marí trobava biais de s'escapar e de se pintar tres còps per setmana : lo jorn de la tornada del bolangèr, lo jorn de la tornada del bochèr, e lo jorn que s'ennojava tròp !
    Mèsque, a poder de faire, tot se gasta. Joan-Marí se botèt a pèrdre la vista. Que fai mau venir cièlh, mon Dieu ! Anèt trobar lo medecin que lo conessiá plan e que li damandèt còp-sec :
    « _ Beuvètz ben un pauc de vin, pardí !
    _ A ! Monsur ! Damandatz a un malaude se prend son remèdi. N'en beuve a cada repàs. Mai comence per far sabròt. Ai totjorn entendut dire qu'un vèire de vin après la sopa esparnha una visita chas lo medecin.
    _ E entre les repàs ?
    _ N'en beuve quand pòde, mès pas tant coma volriá.
    _ E podètz pas me dire la mesura, a quicòm près ?
    _ M'en cau ben, pauc a pro, un parelh de litres per jorn.
    _ Un parelh de litres ?
    _ Oc ben ! Un parelh de litres... e un pauc mai !
    _ Malurós ! Mès aquò es lo vin que vos gasta les uèlhs ! E ieu, soi oblijat de vos botar al regime : un vèire de vin a mièg-jorn, e un vèire al sopar. Pas una estela de mai !
    _ Pas que dos vèire per jorn ? Oi paure monde ! E cossí farai ieu ? Aquò me fa defèci !
    _ E enquèra lo melhor sariá de vos acostumara l'aiga e de vos passar de vin. Autrament, vos garantisse res per vòstres uèlhs !
    _ A ! Monsur ! Per sauvar les carrèls, me farètz darrocar lo castèl ! »


(Amb l'ajuda de çò reculhit a Sorniac, Sant-Saturnin, Tornamira, Lo Roget.)